اين دو خلق را عامّى است و خاصّى ؛ پس تواضع كردن عامّى ، اكتفا كردن است به پست‌ترين ملبس و مسكن و مركبى نسبت به شأن خود ؛ و تكبّر عامّى ، در مقابل آن ، ترفّع « 12 » است در آنها از شأن خود ؛ و تواضع خاصّى ، عادت دادن نفس است بر قبول كردن حقّ ، از هر شريف و وضيعى ؛ و تكبّر خاصّى ، در مقابل آن ، ترفّع است از آن ، به عدم قبول . و تكبّر ، معصيتى است بزرگ و خطائى است عظيم كه موجب نار است ؛ چنان‌كه حضرت رسول ص حكايت فرمود از حقّ - جلّ و علا - كه : « عظمت ، ازار من است و كبرياء ، رداء من ؛ پس كسى كه منازعه نمايد با من در اين دو ، مىشكنم او را و مىاندازم در آتش » . و حقّ تعالى مىفرمايد : فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ « 13 » . و منشإ اين خلق مذموم ، جهل است ؛ چه ، آن از جنود جهل است و تهذيب اين خلق مذموم ، لازم است تا آنكه قوى گردد صفت تواضع . و حصن تواضع كه نگاه مىدارد انسان را از وقوع در تكبّر ، تذكّر و علم است بر بدايت و توسّط و نهايت حالات خود ، از آفات و اقذار ؛ چنان‌كه گفته‌اند : « اوّل تو ، نطفه‌اى است قذره و آخر تو ، جيفه‌اى است قذره ، و توئى در ميان ، حاصل عذره « 14 » » ؛ و به اين مطلب ، به جهت معرفت به ذلّت نفس انسانيّه ، كلام حقّ - جلّ و علا - ناطق است : قُتِلَ الْإِنْسانُ ما أَكْفَرَهُ * مِنْ أَيِّ شَيْءٍ خَلَقَهُ * مِنْ نُطْفَةٍ خَلَقَهُ فَقَدَّرَهُ * ثُمَّ السَّبِيلَ يَسَّرَهُ * ثُمَّ أَماتَهُ فَأَقْبَرَهُ * ثُمَّ إِذا شاءَ أَنْشَرَهُ « 15 » . و در اين آيهء كريمه ، اشاره است به

--> ( 12 ) - برترىجويى ( 13 ) - پس ( به واسطهء پاك جلوه دادن خود ) خودستائى مكنيد : سورهء 53 آيهء 32 ( 14 ) - چيز نجس ( 15 ) - اى كشته باد انسان ( بىايمان ) ، چرا تا اين حد كفر مىورزد ؟ ! آيا نمىنگرد كه از چه ( مادّه‌اى ) آفريده شده ؟ از نطفه‌اى ( پليد و بىقدر ) خداى تعالى او را موزون آفريده ، آن‌گاه راه ( استكمال ) را بر او آسان ساخته ، آن‌گاه او را ميرانيده پس به قبر سپرده ، و آن‌گاه كه بخواهد ، او را برانگيزاند : سورهء 80 آيات 17 تا 22